“Miliona Lekë humbje”, rritja e çmimeve të biletave në muze i lë të pakënaqur operatorët turistikë

Rritja e çmimit të biletave për muze, monumente kulture dhe parqe kombëtare hyri në fuqi në janar të këtij viti pas miratimit të urdhrit 715, datë 10.12.2019 nga Ministria e Kulturës (MK). Kjo nuk u prit mirë nga operatorët turistikë shqiptarë. Këta të fundit humbasin shumë nga ky ndryshim, pasi 90% e kontratave për vitin 2020 janë mbyllur tashmë.

Urdhri 715, datë 10.12.2019
Sokol Hoxha

“Ne kemi me këtë vendim humbje të mëdha, me qindra mijëra euro humbje. Për çdo turist që do të bëjë në 2020 një tur 8 ditor në Shqipëri, minimumi duhet të paguajë 30-40 euro më shumë nga rritja e çmimit. Kjo është faturë për tur operatorët Shqiptarë pasi nuk mund t’i thuash gjermanëve dhe francezëve tani, që për 1 muaj ka ndryshuar çmimi. Është një diskreditim për ne dhe vendin tonë”, – Sokol Hoxha kryetar për tur operatorët dhe agjencitë turisatike, në Shoqatën Kombëtare të Turizmit (Albanian Tourism Association – ATA).

“Pas 2 tërmeteve të shtatorit dhe të nëntorit ka shumë anulime. Ne jemi në një situatë ku duhet të tregojmë që hotelet janë në rregull dhe të gatshëm të presin njerëz. Hotelet zbresin çmimet që mos t’i ikin rezervimet dhe në këtë kohë ne na miratohet vendimi famoz për rritjen e çmimeve të biletave. Në këtë vit normal është dashur të zbriten çmimet që të afrojnë turistë dhe asnjëherë të rriten çmimet”, shprehet ai.

This slideshow requires JavaScript.

Drejtoresha e politikave të MK, Kozeta Angjeliu është shprehur se ndryshimi i çmimit nuk është problem për turistët e huaj në një kronikë të Report TV, publikuar në YouTube më datë 8 janar 2020.

“Është fatal ky deklarim i Ministrisë dhe papërgjegjshmëri e tyre. Nuk mund të thuash se të huajtë e paguajnë pa problem. Vendimi nuk është serioz”, – shprehet Z. Hoxha

Për turistët vendas është problem edhe më i madh, pasi atyre do t’iu duhet të paguajnë më shtrenjtë pasi janë individualë dhe nuk përfitojnë nga zbritja e grupeve.

Tabela e çmimeve në grup
Tabela e çmimeve individuale

 

 

 

 

 

 

 

Ministra e Kulturës përpara se të merrte këtë vendim nuk është konsultuar me asnjë nga shoqatat e turizmit. Ata shprehen se janë dakord për rritjen e çmimit në vitin 2021 në mënyrë që të kenë mundësi të ndryshojnë kontratat dhe të njoftojnë partnerët në kohë. Ky problem i është adresuar edhe MK nëpërmjet një letre, por nga ta nuk ka ende një përgjigje.

Letra e ATA drejtuar Ministrisë së Kulturës

Në përfundim të letrës ATA i rithekson Ministrisë së Kulturës se:

  1. Përpara se të sugjerohen dhe të miratohen masa që sjellin efekt financiar është e rëndësishme të pyeten dhe të konsultohen palët e interesit.
  2. Përpara se të merren masa për të mirën e industrisë le të përcaktojmë përparësitë e masave apo ndërhyrjeve në varësi të momentumit.
  3. Përpara se sugjerohen dhe të miratohen ndryshime me rritje të çmimeve të shërbimeve në qendra të vizitueshme, të kihet parasysh se këto rritje në turizëm shoqërohen nga një tolerancë kohore për zbatueshmërinë e tyre.
  4. Përpara se të sugjerohen dhe miratohen ndryshime me rritje të çmimeve këto ndryshime duhet të justifikohen me ndryshimin që do të sjellin në drejtim të përmirësimit të cilësisë së shërbimit në këto qendra.

Ministria e Kulturës është kontaktuar për reagimin e saj ndaj letrës së ATA, por nuk është përgjigjur deri në momentin e publikimit të këtij artikulli.

*Citizens Channel | Theodhora Mucollari

Europa Nostra letër Metës, Ramës dhe Veliajt: “Të ndalohen planet për prishjen e Teatrit Kombëtar”

Hermann Parzinger, Presidenti Ekzekutiv i Europa Nostra, organizatë ndërkombëtare në mbrojtje të trashëgimisë kulturore në Evropë, i është drejtuar me një letër të personalizuar Kryeministrit Rama, Presidentit Meta dhe kryetarit të Bashkisë Tiranë, Erion Veliaj.

Ai shpreh shqetësimin e tij lidhur me planet e prishjes së godinës së Teatrit Kombëtar dhe u bën thirrje të mënjanohen nga vendimi  për ta ndërtuar një teatër të ri në vend të atij ekzistues.  

Në këto letra, Europa Nostra bën me dije se ekziston një probabilitet i lartë që Teatri Kombëtar të përzgjidhet si një nga “7 vendndodhjet më të rrezikuara në Europë“, e cila do  të angazhonte rrjetin dhe partnerët e Europa Nostra-s në restaurimin dhe rijetëzimin e godinës. Kjo nismë është krijuar për herë të parë në vitin 2013, me Bankën Evropiane të Investimeve si partner themelues.

Asnjë nga 29 vendndodhjet e përzgjedhura më parë në programin ‘7 më të rrezikuarat’ nuk është prishur dhe do të ishte risi nëse një fat i tillë i mjerueshëm do të ishte rezervuar për Teatrin Kombëtar të Shqipërisë, me gjithë mbështetjen e treguar në nivel kombëtar dhe Europian“, shkruan Prof. Dr. Hermann Parzinger në letrën drejtuar Ramës.

Letra e nisur në adresë të kryetarit të Bashkisë së Tiranës nënvizon rëndësinë kulturore që mbart Teatri Kombëtar, jo vetëm për kryeqytetin e Shqipërisë por edhe për vetë Evropën. Presidenti Parzinger thekson se edhe më parë, Europa Nostra ka përzgjedhur vendndodhje të tjera të rrezikuara në Shqipëri.

Gjithashtu do të doja të shtoja që vendndodhje shqiptare janë përzgjedhur dy herë edhe në të shkuarën: Amfiteatri i Durrësit dhe Kishat Post-Bizantine në Voskopojë dhe Vithkuq. Në të dyja rastet, Europa Nostra e gjeti bashkëpunim me aktorët shqiptarë pozitiv dhe efektiv, duke theksuar konsideratën dhe respektin që vendi juaj ka për ruajtjen e trashëgimisë kulturore“, shpjegon më tej Prof. Dr. Hermann Parzinger në letrën kundrejt krerëve kryesorë në Shqipëri.

 

Europa Nostra i rikujton Presidentit Meta se atij i janë drejtuar edhe më herët, në korrik të 2018-tës dhe i bën thirrje që të përdorë ndikimin dhe pozicionin që Presidenti gëzon për të mbrojtur Teatrin Kombëtar. 

 

Aleanca për Mbrojtjen e Teatrit, e ka mirëpritur këtë vendim nga Europa Nostra, duke e konsideruar këtë një nismë sensibilizuese .

 

Kryebashkiaku Erion Veliaj, në datë 14 janar të këtij viti ka ritheksuar se nuk është tërhequr nga plani për ta shembur godinën e Teatrit Kombëtar. Gjatë një takimi me banorët e zonës së Kasharit, Veliaj bëri me dije se Tirana, në 100 vjetorin e saj, do të fillojë punën në ndërtimin e një teatri të ri.  

“Që njerëzit të kuptojnë se Shqipëria nuk është vetëm e atyre njerëzve që bërtasin. Ashtu siç është edhe Kadri Roshi. Amaneti i Kadri Roshit ishte një teatër i ri. Të ketë një teatër të ri ku nuk plevitosemi, ku nuk shkojmë me batanije në shfaqje, ku nuk punojmë në një mullar kashte me shkrepëse të presuara, siç bëhej teatër para 100 viteve. Tirana në 100 vjetorin e saj do të fillojë punën për Teatrin e ri“, u shpreh kryebashkiaku Veliaj. 

 

*Citizens Channel/Entenela Ndrevataj 

Gjirokastra, qyteti muze që përpëlitet mes rrënojave dhe përpjekjeve për rijetëzim

Foto: Pazari i vjetër i Gjirokastrës në vitin 1978
Autore: Brikena Metaj | Citizens Channel 

Ky ishte një qytet i pjerrët, ndoshta më i pjerrëti në botë, që i kishte thyer të gjitha ligjet e urbanistikës. Çdo udhëtari që e shikonte për herë të parë, qyteti i zgjonte dëshirën për të bërë një krahasim, por pasi udhëtari binte në granckë, qyteti e flakte krahasimin, sepse ky ishte një qytet që nuk ngjante me asgjë.” kështu e nis Ismail Kadare përshkrimin e Gjirokastrës në romanin “Kronikë në gur” me të cilin ai evokoi qytetin e tij të lindjes.

Prej 14 vitesh, Gjirokastra, qyteti i vlerësuar për historinë dhe traditën e vet, është e përfshirë në listën e trashëgimisë botërore të UNESCO-s si një vlerë arkitekturore dhe historike që duhet ruajtur dhe trashëguar brezave. Guri, materiali ndërtimor më i qëndrueshëm në vend për kohën, vazhdon të jetë edhe sot mbizotërues në qytetin që pikërisht për këtë shkak njihet si “qyteti i gurtë”.

Një dekadë e gjysmë pas hyrjes në UNESCO Gjirokastra vijon ende të përpëlitet mes rrënojave të një qyteti muze dhe përpjekjeve për rijetëzim. Qeveri që ikin e vinë. Strategji të reja dhe të vjetra. Shtëpi që rrënohen e të tjera që ngrihen por situata mbetet larg asaj të duhurës e të dëshirueshmes.

Të duhet të gjesh kënde të ndryshme vështrimi që çdoherë Gjirokastrën ta shohësh ndryshe. Por e pashmangshmja në çdo rast është përballja me rrënimin që prej vitesh është ulur këmbëkryq.

Sadi Petrela – Fondacioni Gjirokastra

Zëra të ndryshëm nga pushteti, me ndikim në jetën sociale të qytetit, shprehin opinionin se në 14 vite, edhe pse përparimet janë të dukshme, bilanci vijon të mbetet negativ. “Brenda një viti më shumë rrënohet sesa mirëmbahet e restaurohet”, pohon Sadi Petrela, drejtor i Fondacionit Gjirokastra. Sipas Petrelës një qeverisje me një apo dy mandate është e pamjaftueshme për ta shpëtuar Gjirokastrën, që ai e cilëson “një çështje të rëndësishme kombëtare”.

“Në 2005 -ën kur Gjirokastra hyri në UNESCO, gjendja ishte e mjerueshme. Sot përmirësimet janë të dukshme, sidomos në zonën e Pazarit, që ka qenë e rrënuar dhe e braktisur. Por sërish unë them se bilanci është negativ. Shpëtimi i Gjirokastrës kërkon një angazhim kombëtar dhe multidisiplinor me gjithëpërfshirje të administratës, bizneseve, aktivistëve dhe vetë qytetarëve” shprehet më tej Petrela.

Rrënimi i qytetit muze

Shtëpitë karakteristike të Gjirokastrës po shkojnë përditë e më shumë drejt zhdukjes si pasojë e braktisjes nga pronarët dhe mungesës së vëmendjes institucionale. E ndërsa shteti investon mijëra euro në restaurimin e fasadave dhe Qafës së Pazarit, lagjet e vjetra të Gjirokastrës numërojnë banesat e shembura dhe largimin masiv të banorëve. Gjirokastra është një qytet që po shkon drejt zhdukjes ku lagjet historike të saj kanë shumë shtëpi gjysmë-rrënoja.

Banesë e rrënuar në Gjirokastër

Drejtoria Rajonale e Monumenteve të Kulturës në bashkëpunim me fondacionin “Trashëgimi pa Kufij” ka realizuar 3 vjet më parë katalogimin e situatës së rreth 650 banesave në Gjirokastër duke dalë në përfundimin se situata është kritike dhe nevoja për ndërhyrje është emergjente. Vlerësimet teknike evidentojnë të paktën 51 godina që  rrezikojnë  shembjen përfundimtare dhe që do të jetë e vështirë të shpëtohen.

 

Elena Mamani – Trashëgimi pa Kufij

Zv/drejtoresha e fondacionit “Trashëgimi pa Kufij”, arkitektja Elena Mamani, tregon se sipas rezultateve të studimit, Qendra Historike e Gjirokastrës përmban afërsisht 1200 ndërtesa historike, prej të cilave 650 janë të shpallura Monumente Kulture dhe kanë nevojë të menjëhershme për një qasje strategjike. Ajo thotë se nga vlerësimi që u bë për gjendjen e 650 monumenteve të kategorisë së 1-rë dhe të 2-të u verifikua se ato janë në një gjendje kritike. 169 monumente kanë rezultuar të jenë në kategorinë e gjendjes strukturore shumë të keqe apo të dobët, 35 prej të cilave janë rrënoja. 51 monumente janë në nevojë të ndërhyrjeve të menjëhershme dhe 40 të tjera në nevojë të ndërhyrjeve brenda një kohe shumë të shkurtër. Sipas rezultateve të vlerësimit të gjendjes, 357 monumente u janë nënshtruar ndërhyrjeve të jashtëligjshme, dhe këto përfaqësojnë më shumë se gjysmën e ndërtesave të shpallura monumente. 122 prej këtyre 357 monumenteve kanë humbur pothuajse gjithë karakteristikat e tyre monumentale. 170 monumentet e tjerë janë transformuar plotësisht.

Shtëpia Çano Monument i kategorisë I – Nryshimi 2006 – 2016

Ndonëse konstatimet e bëra nga specialistë të huaj dhe vendas tregojnë se qyteti i gurtë numëron mbi 600 objekte muzeale, një pjesë e konsiderueshme është zhdukur nga harta e monumenteve.

Sipas Drejtorisë së Monumenteve Gjirokastër numri i banesave monument kulture në rrezik shkon në 20, ndërkohë që është ndërhyrë vetëm në 30% të tyre dhe shifra e shtëpive karakteristike gjirokastrite në rrezik është më e lartë se ajo e zyrtarizuar.

Monumentet e braktisura janë ato që paraqesin rrezikshmëri më të lartë. Sot në Gjirokastër ka 79 monumente të pabanuara, pa përfshirë në këtë numër monumentet e rrënuara, dhe gjendja e tyre është duke u përkeqësuar. Në qytet janë 56 banesa të kategorisë së parë, ndërkohë që 28 prej tyre tashmë janë të pabanueshme.

Banesë e braktisur në zonën historike të Gjirokastrës

Lexo më shumë: Shtëpitë e zhdukura të Gjirokastrës

Më shumë se 200 shtëpi, monumente të kategorisë së dytë dhe të parë në Gjirokastër, janë shembur ose janë shpallur të pabanueshme gjatë 2 dekadave të fundit. Banesa të tilla si Kabilatët, Selfatët, Lolomani, Lito, Topulli, Hadëraj, Kunavi, Cene, Çabej, etj., të gjitha në këmbë gjatë dekadës së kaluar, tashmë janë kthyer në rrënoja apo gjysmërrënoja. Fotot krahasuese e tregojnë më së miri këtë fakt tronditës.

236 monumente kulture më pak. Ku shkuan monumentet?

“Deri në vitin 2013, Gjirokastra kishte të shpallura në qytet vetëm 71 monumente duke përfshirë edhe Qendrën historike, në 2016 shpallen 323 monumente, pra në total sot kemi në listë 394 monumente në qytet”, thonë të dhënat zyrtare të Ministrisë së Kulturës.

Zyrtarizimi i listës së monumenteve të kulturës në Gjirokastër dy vite më parë, ndezi debatet mbi arsyet e vërteta të tkurrjes së kësaj liste dhe cënimit të pashmangshëm që po i bëhej ansamblit të qytetit muze.

Ministria hartoi një listë prej 323 monumentesh të kategorisë së dytë që u shpallën me vendimin nr. 60, dt. 11.03.2016 të Këshillit Kombëtar të Restaurimeve dhe urdhër të posaçëm të Ministrit të Kulturës. Ndërsa lista e UNESCO-s ka në total një numër prej 559 monumentesh të kategorisë së dytë. Shpjegimi i zyrtarëve lokalë të Drejtorisë së Monumenteve në atë kohë lidhet me faktin se një pjesë e këtyre banesave janë rrënuar dhe sot nuk ekzistojnë më ose kanë pësuar ndërhyrje që kanë cënuar ndjeshëm strukturën tradicionale të shtëpive muze. Arsyetimi mbetet thjesht një dëshmi e zhdukjes se vlerave identifikuese të qytetit muze.

Banesa Lolomani, Mnument kulture i kategorisë së parë

Investime dhe jo restaurime

Mbi 2 milionë dollarë janë investuar në pesë vitet e fundit nga qeveria shqiptare për rehabilitimin e Pazarit Karakteristik të Gjirokastrës. Por ndërhyrjet e vazhdueshme në zonën muzeale dhe banesat karakteristike kanë hasur jo rrallëherë kundërshtitë e specialistëve për mosrespektim të traditës dhe shkelje të rregullave të restaurimit ku nuk kanë munguar as rastet konkrete të përmendura prej tyre, përfshirë këtu edhe ato të mbulimit të pikturave murale me suva.

Kreshnik Merxhani – Arkitekt

Sipas arkitektit restaurator Kreshnik Merxhani, në 50 banesa ku ai ka identifikuar piktura murale që kanë skena floreale, skena lufte apo peizazhi qytetas, 10 prej këtyre pikturave janë të kërcënuara ose të zhdukura tërësisht. Për Merxhanin piktura murale në Gjirokastër është një pasuri shumë e kërcënuar dhe e patrajtuar. “Nga këto 50 banesa të verifikuara, llogaritet që poshte shtresave të gëlqeres të aplikuara më vonë, rasti i pazarit vërtetoi që pas pastrimit dolën piktura murale si në interier ashtu dhe në eksterier, llogaritet pra që të ketë edhe 50 banesa të tjera që vlen të investigohen së afërmi”, thotë Merxhani.

Zekate është sot banesa me më shumë sipërfaqe të pikturuar në interior, në fasaden e saj. Pas saj vijnë banesa si Bela, Skënduli, Çuberi, Babameto (Cfakë) etj. Gjendja e tyre është tepër e rrezikuar në të gjitha rastet.

Ndërsa sjell shembuj konkretë, Merxhani thekson se rreth 94% e pikturave të identifikuara kërcënohen të zhduken apo zbehen e dëmtohen rëndë. “Vetëm 6% mund të themi se konservohem relativisht mirë” shton ai.

Gjatë 2016 janë 5 banesa kanë pësuar humbje të plota apo të pjesshme:

  • Banesa Mezini ne Meçite humbi një stemë floreale bashke me datime në kalendarin gregorian dhe atë të hixhrit e shoqëruar me mbishkrim në osmanisht e greqisht.
  • Banesa Kabili, e cila vuan një degradim shumevjeçar ka humbur pjesë pikture në eksterier e interior. Ajo mendohet të ketë qenë banesa me monumentale dhe më e dekoruar në gjithë qytetin e Gjirokastrës.
  • Banesa Loloçi që gjendet mes lagjes Cfarkë e Manalat i dytë, humbi fasadën kryesore dhe frontonin e saj në 2018, ku kishte dhe një pikturë murale e gjithashtu një gur të gdhendur në çelësin e qemerit të derës hyrëse, ku ekzistonte një mbishkrim në osmanisht i gdhendur, por dhe i trajtuar me pigment.
  • Banesa Kale, në fillim të lagjes “Pllakë” rrezikon të zhduket e bashkë me të një mbishkrim e motiv me ngjyrë blu ultramarinë që në Gjirokastër quhet “çivit”.

Specialistët shprehen se ritmi i restaurimeve në pazarin historik dhe disa komplekse banesash ka sjellë impakt pozitiv dhe një imazh të ndryshuar të Gjirokastrës si destinacion turistik, por për lagjet e vendosura pas kalasë, kemi të bëjmë më një ritëm degradimi dy herë më lartë se ai i restaurimeve.

Banesat e rrënuara në lagjen e parë të qytetit

By Pass i Gjirokastrës – Një investim për infrastrukturën që kërcënon trashëgiminë

Projekti i Bypass-it në Gjirokastër i artikuluar për herë të parë në 2017-ën hasi në reagimin e menjëhershëm të specialistëve dhe publikut duke e detyruar qeverinë të tërhiqej përkohësisht. Së fundmi duket se projekti po ridel sërish në dritë si e vetmja alternativë qarkullimi që u ofrohet gjirokastritëve pas përfundimit të punimeve në Qafën e Pazarit dhe kthimin e saj në pedonale.

Për specialistët projekti “Bypass” jo vetëm që do të shkatërrojë shtëpitë e zakonshme, monumente të kategorisë II, por gjithashtu do të transformojë tipologjinë urbane të zonës historike.

Një tjetër shqetësim i specialistëve, në kohëra aktiviteti sizmik është ndikimi i këtij projekti në strukturat gjeologjike.

Goditjet sizmike të vitit 2016 me qendër në Janinë, shkaktuan dëmtime të konsiderueshme në kullën kryesore të kalasë dhe një devijim nga vija vertikale e strukturës së saj.

Arkitekti Merxhani thotë se Bypass – i  ndryshon memorien historike të Gjirokastrës, kompromenton rëndë peizazhin historik duke propozuar mure betoni 6-10 m të lartë në disa breza, duke shkaterruar tre monumente të kategorisë së dytë për të kaluar gjurma e tij. Ndërtimi i tij, pohon Merxhani, propozohet në një zonë me problematikë gjeologjikë e sizmike, e vërtetuar nga mbi 15 studime që prej vitit 1965 e në vijim (zonë e studiuar edhe nga UNESCO dhe e cilësuar me probleme gjeologjike).

Kjo shton rrezikun që masa e madhe e betonizimit dhe e pilotizimit të provokoje terrenin dhe devijimin e ujërave. Arkitekti Kreshnik Merxhani argumenton se “Bypass-i përqendron një sasi financimi e mjaftueshme për shpëtimin e mbi 90 monumenteve të Kategorisë së parë dhe të dytë të cilat gjenden në prag kolapsi”.

****

Gjirokastra është një ndër qytetet më unike në botë. Por ndërsa vizitorët mahniten me magjinë e saj, banorët e përhershëm të qytetit jo rrallëherë pyesin veten “Edhe për sa kohë akoma?”, ndërsa rregullisht numërojnë banesat që bien. Gjirokastra është një qytet të cilit po i cënohet identiteti. Ndërtimet pa leje të ngritura ndër vite, rrënimet e vazhdueshme të banesave historike dhe restaurimet shpesh pa kritere profesionale nuk mposhten dot nga ndërtimet e reja të banesave që po ngrihen në zonën muzeale, në kohën kur Gjirokastra historike po lëngon nga pesha e viteve dhe e harresës. 

*Redaktor-Lorin Kadiu/Citizens Channel 

*Ky artikull u realizua në vazhdimësi të ciklit të trajnimeve “Mjetet dhe Teknikat e Raportimit Lokal”, të organizuara nga Citizens Channel. 

 

Shtëpitë e zhdukura të Gjirokastrës

Autore: Brikena Metaj | Citizens Channel 

Shtëpitë karakteristike të Gjirokastrës po shkojnë përditë e më shumë drejt zhdukjes si pasojë e braktisjes nga pronarët dhe mungesës së vëmendjes institucionale. E ndërsa shteti investon mijëra euro në restaurimin e fasadave dhe Qafës së Pazarit, lagjet e vjetra të Gjirokastrës numërojnë banesat e shembura dhe largimin masiv të banorëve. Gjirokastra është një qytet që po shkon drejt zhdukjes ku lagjet historike të saj kanë shumë shtëpi gjysmërrënoja.

Më shumë se 200 shtëpi, monumente të kategorisë së dytë dhe të parë në Gjirokastër, janë shembur ose janë shpallur të pabanueshme gjatë 2 dekadave të fundit. Banesa të tilla si Kabilatët, Selfatët, Lolomani, Lito, Topulli, Hadëraj, Kunavi, Cene, Çabej, etj., të gjitha në këmbë gjatë dekadës së kaluar, tashmë janë kthyer në rrënoja apo gjysmërrënoja. Fotot krahasuese e tregojnë më së miri këtë fakt tronditës.

Lexo më shumë: Gjirokastra, qyteti muze që përpëlitet mes rrënojave dhe përpjekjeve për rijetëzim

Shtëpia e Hadërajve – Monument Kulture që u shemb nga Emergjencat Civile

Në janar 2014 shtëpia e Hadërajve, monument kulture i kategorisë së parë, u shemb si pasojë e mungesës së investimeve. Godina 250 vjeçare kishte nisur degradimin vite më parë, duke shembur pjesë të banesës që rrezikonin banesat pranë dhe kalimtarët. Rreziku që paraqiste banesa për objektet përreth detyroi Komitetin e Emergjencave Civile në Bashkinë e Gjirokastrës, të marrë vendimin për shembjen e pjesës perëndimore. Banesa madhështore me një sipërfaqe të çatisë prej 516 metrash katrorë kishte humbur çdo shpresë restaurimi pas zjarrit që e përfshiu Prillin e 2013 – ës. 

Rrënimi i banesës së Lolomajve – Monumenti që rrezikoi të zinte poshtë banorët

Një prej banesave më të vjetra, ajo e Lolomanajve, monument kulture e kategorisë së parë, që daton prej vitit 1860, me vendndodhje në lagjen “Pazar i vjetër” lagjja e parë e qytetit të gurtë, pjesë e zonës së mbrojtur nën listën e trashëgimisë botërore të Unesko-s, u shemb në janar të 2018 – ës duke u kthyer në e pabanueshme.

Banesa Lolomani, Monument kulture i kategorisë së parë

Një prej familjeve që deri dy vite më parë jetonte në këtë banesë tregon se fillimisht familja tjetër me të cilën ndanin banesën, u detyrua të largohej brenda natës si pasojë e shembjes së një pjese të godinës dykatëshe, ndërsa 4 anëtarët e familjes Qose të detyruar nga pamundësia ekonomike, jetuan për më shumë se një vit, nën çatinë gjysmë të rrëzuar, për t’u larguar më pas duke marrë me vete vetëm rrobat e trupit. Pas shirave të janarit 2018 çatia e shtëpisë së Lolomanajve u rrëzua duke e kthyer banesën monument kulture në të pabanueshme dhe në rrezik shembjeje të plotë.

Sot hyrja e dikurshme e banesës është e murosur dhe në këmbë ka mbetur vetëm skeleti i asaj që ka qenë dikur një ndër shtëpitë më madhështore të lagjes “Pazar i vjetër”.

Hyrja e bllokuar e banesës Lolomani

 

 

 

 

 

 

 

Banesat e rrënuara në lagjen më të vjetër të Gjirokastrës

Banesë e rrënuar

hirat e paktë të këtij dimri shkaktuan rrëzimin e mureve anësore të tre banesave monument kulture në tre lagje karakteristike të qytetit. Shtëpitë gjysmë të rrënuara janë kthyer tashmë në shqetësim serioz edhe për kalimtarët.

Mure rrënojash 5-6 metra të lartë ngrihen kërcënueshëm mbi sokaqet e ngushtë të lagjes “Manalat” në Gjirokastër. Banesat Gorica, Çami dhe Baboçi të rrënuara dhe të braktisura prej vitesh rrezikojnë të shemben mbi rrugët krah tyre.

Banesat e rrënuara në lagjen e parë të qytetit

1/3 e banorëve të kësaj lagjeje janë larguar. Banorët thonë se degradimi ka ardhur prej mosinvestimit, braktisjes dhe largimit të pronarëve. Njerëzit nuk kanë mundësi ekonomike për të restauruar shtëpitë shekullore dhe duket se rrënimi është një fenomen që nuk po ndalet.

Vila betoni në qendrën Historike

Shtesa betoni ne zonën historike

Faktor tjetër shqetësues është dhe transformimi i monumenteve nëpërmjet ndërhyrjeve të jashtëligjshme, ndërsa restaurimet pa rijetëzim vijojnë të mbeten një pikëpyetje e madhe mbi të ardhmen e trashëgimisë kulturore për qytetin e mbrojtur nga UNESCO. Specialistët pohojnë se mënyra e duhur për mbrojtjen e tyre është shfrytëzimi i këtyre monumenteve për funksionet për të cilat u krijuan. Eksperienca ka dëshmuar se ndërtimet e reja kanë dëmtuar unitetin dhe vlerën e qendrës historike.

Dy vite më parë qeveria shqiptare përmes Ministrisë së Kulturës, kishte një projekt për rehabilitimin e 22 banesave dhe “pagëzimit” të tyre me emrat e shkrimtarëve si banesat e Kabilatëve, Lolomanit, Farie – Duro e Musine Kokalari, monument kulture këto të kategorisë së parë. Ende dhe sot ky projekt nuk është vënë në zbatim, ndërsa banesa e Musine Kokalarit është kthyer në rrënojë dhe ende asnjë përpjekje për rindërtimin, rijetëzimin dhe muzealizimin e saj sipas projekteve të hershme që flenë sirtareve të administratës.

 

Europa Nostra: Teatri Kombëtar nominohet për listën e 7 monumenteve më të rrezikuar në Evropë

Organizata Europa Nostra i ka dërguar sot një letër përfaqësuesit të Aleancës për Mbrojtje ne Teatrit Robert Budina, ku njoftohet se Teatri Kombëtar është nominuar për të qenë pjesë e 7 monumenteve më të rrezikuar në Evropë.

Letra vijon me një thirrje drejtuar institucioneve për tu tërhequr nga planet për shembjen e kësaj godine: “I bëjmë thirrje Qeverisë së Shqipërisë të heqë përfundimisht dorë nga planet për shkatërrimin e këtij simboli të patjetërsueshëm të Tiranës dhe të marrë seriozisht parasysh potencialin e tij të pazëvendësueshëm për pasurimin kulturor dhe shoqëror të Tiranës, çka mishëron plotësisht godina e Teatrit Kombëtar”.

Letra e plotë: 

 

Çfarë është lista “7 më të rrezikuarat”?

“7 më të rrezikuarat”, është një program që identifikon objektet dhe peizazhet më të kërcënuara në Evropë dhe mobilizon aktorët publik dhe privat në gjetjen e një zgjidhje për ruajtjen e siteve të çmuara të trashëgimisë.

Lista “7 më të rrezikuarat” publikohet çdo dy vite. Ekipe multidisiplinare ekspertësh angazhohen në misione shpëtimi dhe ndihmojnë në hartimin e planeve të veprimit për secilin objekt apo peizazh.  

 

Pak javë më parë, një delegacion i përfaqësuesve të Aleancës për Mbrojtjen e Teatrit ishte pjesë e konferencës vjetore të Europa Nostra në Paris. Kreshnik Merxhani, arkitekt dhe aktivist i AMT u shpreh se kishin marrë garancinë nga figurat drejtuese të organizatës që Teatri Kombëtar do të përfshihet në listën e ngushtë të 14 vendndodhjeve të trashëgimisë kulturore më të rrezikuara në Evropë.

Kjo nuk është here a parë që organizata Europa Nostra adreson çështjen e Teatrit Kombëtar.  Në korrik të këtij viti organizata iu drejtua Kryeministrit Rama, Presidentit Ilir Meta dhe përfaqësuesve të institucioneve ndërkombëtare me një letër të hapur ku shpreheshin shqetësimet për cenimin e trashëgimisë me prishjen e Teatrit Kombëtar.

Çfarë është Europa Nostra?

Kjo organizatë është një nga më të rëndësishmet në Europë, në lidhje me trashëgiminë kulturore dhe natyrore.Organizata Europa Nostra u themelua në vitin 1963 në Paris. Për më shumë se 50 vite ka mbrojtur dhe ka lobuar për trashëgiminë kulturore. Sot është e njohur si një nga organizatat më të rëndësishme në përfaqësimin dhe mbrojtjen e vlerave të trashëgimisë kulturore.

*Citizens Channel /l.k./

Monumentet historike mbulohen me beton; Street Art-i rebelohet kundrejt ndërtimeve pa kriter në Durrës

Të dielën, një grup aktivistësh nga Durrësi kanë ndërmarrë një aksion “street art” me qëllim denoncimin e ndërtimeve pa kriter dhe betonizimin e qytetit.

Ata ngjitën përgjatë zonës bregdetare imazhe që përmbajnë makineri të tonazhit të rëndë të cilat shkarkojnë beton mbi monumentet kulturore dhe sitet arkeologjike të Durrësit.

Në posterin e parë paraqitet monumenti i heroit të popullit, Mujo Ulqinakut, teksa i hidhet sasi e madhe betoni.  Projekti “Veliera” i miratuar konsiston në ndërtimin e një sheshi publik me një sipërfaqe prej 12 mijë metrash katrorë, pikërisht në hapësirën ky ndodhej monumenti i Mujo Ulqinakut. Në vitin 2017, monumenti i tij është hequr, bashkë me shumë monumente të tjerë për t’i hapur rrugë ndërtimit të sheshit.  

Posteri i Mujo Ulqinakut

Torra Veneciane ishte një nga posterat e ngjitur përgjatë bregdetit ditën e diel. Ky objekt është ndërtuar para pushtimin otoman dhe ndodhet pranë hyrjes së portit të Durrësit. Në vitin 2017, teksa kryheshin punimet për projektin “Veliera”, janë gjetur objekte që datojnë që nga koha e Ilirëve dhe më tej. Kjo situatë çoi në pezullimin e punimeve, punime të cilat tashmë janë rihapur por nën mbikëqyrjen e arkeologëve.

Posteri i Torrës Veneciane

Imazhi i tretë paraqet kompleksin monumental “Gladiatorët” e krijuar nga skulptori Janaq Paço në vitin 1974. Ky kompleks, deri në vitin 2009 është ruajtur në Muzeun Arkeologjik Durrës, ndërsa tashmë ndodhet afër zonës së Vollgës. “Gladiatorët” është vandalizuar disa herë dhe është restauruar.

Posteri i kompleksit monumental “Gladiatorët”

Në aksionin e ndërmarrë është përfshirë edhe Monumenti i Rezistencës, i cili paraqitet njësoj si objektet e tjera, i zhytur nën beton.

Posteri i Monumentit të Rezistencës

Qyteti historik i Durrësit, edhe në sajë të pozitës së saj gjeografike, ka qenë një qytetet tejet i rëndësishëm. Rreth shekullit VII para erës sonë, ky qytet njihej me emrin Epidamni por më pas ai u quajt Dyrrah. Në shekullin I ai shërbeu si pikë lidhëse mes lindjes dhe perëndimin dhe u ndërtua Amfiteatri me 15-20.000 vende. Në periudhën bizantine janë ndërtuar po ashtu objekte kulturore si Forumi Bizantin apo Mozaiku i Bazilikës. Jo vetëm këto objekte por edhe shumë të tjera, të ndodhura në zonën gjeografike të këtij qyteti, i japin Durrësit një rëndësi të veçantë në aspektin historik dhe kulturor.

Në videot e paraqitura nga Exit.al, keto postera janë hequr pak orë pas aksionit, nga persona të paidentifikuar. 

*Citizens Channel/Entenela Ndrevataj

“Notre Dame de Tiran” ekspozohet në mjediset e Teatrit Kombëtar

“Notre Dame de Tiran” quhet ekspozita e sjellë në mjediset e Teatrit Kombëtar që prej datës 2 nëntor. Nëpërmjet këtyre veprave autori Avni Delvina paraqet imazhe të ndryshme të cilat vënë në qendër kauzën për mbrojtjen e teatrit por edhe sjell një qasje satirike ndaj situatës aktuale politike.

Vepra e piktorit Avni Delvina në mjediset e Teatrit Kombëtar / Foto: Entenela Ndrevataj

Image 1 of 9

Teatri Kombëtar: Statuset e Kryeministrit përballë përgënjeshtrimeve të aktorëve

Në qershor të vitit 2018, regjisori dhe aktori Pirro Mani ishte në krye të listës me 65 emra të tjerë artistësh, e cila iu dorëzua krerëve të shtetit në formë kërkese për shembjen e Teatrit dhe ndërtimin e një të riu. Fill më pas, vjen deklarata e bashkëshortes Pavlina Mani e cila tregon se zoti Mani prej 10 vitesh jeton në Amerikë për shkak të gjendjes shëndetësore dhe se nuk ka firmosur asnjë dokument që lidhet me prishjen e godinës. Të dy ata dëshirojnë të ndërtohet një teatër i ri por pa u prekur Teatri ekzistuar Kombëtar.  

Reagimi i  plotë i Pavlina Manit

Pirro Mani ka rreth dhjetë vjet që s’ka lëvizur nga Amerika, e çfarë firme mund të ketë vënë ai, në qoftë se ai është këtu në Amerikë. Lëreni të qetë se është në fund të viteve të jetës së vet, është i sëmurë.

Ne nuk merremi me këto gjëra, atje në plan të parë, nuk është fare çështja tek ndërtimi i Teatrit, atje bëhet luftë politike dhe ne jemi kundër politikës, me asnjë parti nuk jemi. Si Pirro, si unë! Ne jemi artistë, nuk jemi politikanë!

Edhe përderisa në këtë punë ka futur hundët politika, ne nuk prononcohemi për asnjë gjë. Ne nuk jemi as për prishjen e Teatrit. Ne jemi për teatër, të ekzistojë teatri, të ekzistojë dhe një teatër i ri, një godinë e re, të ekzistojnë 2-3 teatro për Tiranën, se e meriton ai vend të ketë teatro siç ka e gjithë bota“.

Thuajse një vit më vonë, në datën 24 qershor 2019, Teatrin Kombëtar u zbardh i rrethuar nga forca të shumta policore. Gjatë gjithë ditës pati përplasje mes policisë dhe artistëve e qytetarëve të cilët nuk lejuan largimin e materialeve dhe zbrazjen e godinës. Në mbrëmje të po asaj dite policia u tërhoq. Megjithatë, tërheqja ishte e përkohshme, pasi kryeministri Rama vazhdimisht është shprehur i vendosur se Teatri aktual do prishet.

Në rrjetin social Facebook, ai ka shpërndarë qëndrimet e shumë artistëve të cilët shprehen pro prishjes së Teatrit duke argumentuar qëndrimin e tyre. Në mesin e këtyre personaliteteve gjithashtu janë cituar edhe aktorë të njohur të cilët i kanë përgënjeshtruar postimet e kryeministrit në adresë të tyre. Kjo situatë nuk ka ndodhur vetëm një herë, por është përsëritur vazhdimisht në vetëm pak muaj, ku retorika e Ramës për prishjes e godinës historike është intensifikuar.

“Përgënjeshtrime në Facebook”

Në datën 25 korrik të këtij viti, kryeministri Rama shpërndan në rrjetin social Facebook deklaratën e aktores Rajmonda Bulku, ku sipas asaj deklarate godina aktuale duhet shembur sepse kushtet janë mizerabël dhe ndërtesa të tjera që i dedikohen artistëve duhet të ketë edhe në zona të si Kombinati apo Lapraka.

Në po atë ditë, zonja Bulku përgënjeshtron postimin e kryeministrit dhe kërkon të ruhet historia e kultura. Ajo dëshiron ndërtimin e një teatri të ri, por pa u prekur aktuali.

Tre ditë më pas, kryeministri Rama poston në llogarinë e tij në Facebook deklaratën e  regjisorit Mihallaq Luarasit i cili është ndarë nga jeta para dy vitesh. Sipas Ramës, amaneti i Luarasit ishte ndërtimi i një teatri të ri dhe jo rikonstruktimi i godinës aktuale.  

 Menjëherë ka ardhur reagimi dhe mohimi i asaj deklarate nga djali i tij, Eldon Luarasi. “Mos i trazoni të vdekurit z. Kryeministër! Nuk mund t’ju përgjigjen dhe nuk mund t’ju kundërshtojnë”. Kështu nis postimi i të birit i cili dëshmon se askush nuk e di më mirë se ai cili është amaneti i babait të vet.

Reagimi i plotë i Eldon Luarasi

Mos i trazoni të vdekurit Z. Kryeministër! Nuk mund t’ju përgjigjen dhe nuk mund t’ju kundërshtojnë. Në emër të tim eti, njeriut që i kushtoi jetën Teatrit, po ju bëj me dije se unë i biri, amanetin e tij mbi Teatrin Kombëtar e njoh më mirë se kushdo tjetër. Në një nga librat e tij, im atë ka shkruar: ‘Varrmihësit nuk dëgjojnë se nuk duan të dëgjojnë. Ata duan të hedhin lopatat e fundit të dheut mbi arkivolin e Teatrit Kombëtar. Teatri Kombëtar nuk mund të vritet, sepse këtë krim mund ta bëjë vetëm një armik i jashtëm, një pushtues që shtie për të vrarë kombin tonë. Sot për sot ne nuk jemi të pushtuar (dhe asnjëherë mos qofshim), prandaj kjo gjëmë është e pamundur’. Që prej një viti e gjysmë jam pjesë e protestës për mbrojtjen e Teatrit Kombëtar, fillimisht si qytetar dhe më pas si artist, me bindjen se demokracia e vërtetë mbart vlera të padiskutueshme”, përfundon Eldon Luarasi.

10 ditë pas kundërpërgjigjes së Eldon Luarasit, kryeministri shpërndan në Facebook një pasazh të shkëputur nga Marjana Kondi e cila tregon se gjendja fizike e Teatrit Kombëtar çon në nevojën e ndërtimit të një godine të re, bashkëkohore.

Edhe kësaj radhe, zoti Rama është përballur me mohimin e deklaratës nga vetë aktorja e cituar. Marjana Kondi reagoi ndaj postimit të mësipërm duke informuar se është nxjerrë nga konteksti dhe është cituar në mënyrë të cungët.   

Reagimi i plotë i Marjana Kondit

Unë vlej! Jam aktorja dhe punonjësja e parë e cila në vitin 2014 reformoi Teatrin Kombëtar duke më larguar nga puna ( arsyet e së cilës i di vetëm drejtuesi i institucionit) Jam aktorja që Shteti Shqiptar dëmshpërbleu me XX000000 lekë për largimin tim të padrejtë nga puna. Jam aktorja që sot Kryeministri i Shqipërisë më dedikon një status në faqen e tij.

Jam aktorja që konsiderohem nga një Kryeministër Artist si një ndër artistet që ka mbledhur më shumë duartrokitje në skenën e Teatrit Kombëtar. Shoh që jam cituar por jo plotësisht, zakon i vjetër i politikës që në rastin më të mirë e thotë të vërtetën përgjysmë dhe kjo e bën atë të gënjeshtërt. Kryeministri apo çdo palë politike duhet t’i citojë dhe referojë artistët në gjithë të vërtetën e tyre dhe e vërteta ime është që pasi kam kërkuar kushte, më kanë larguar nga puna në teatrin kombëtar, pikërisht unë që Kryeministri thotë që jam duartrokitur shumë. Jam distancuar nga debati për teatrin dhe do të përfshihem kur të shoh që mendimi i artistit vërtetë vlen për teatrin dhe jo për përdorim politik. Unë vlej!  Vlej sa gjithë duartrokitjet e publikut tim”.

Pa kaluar java nga përgënjeshtrimi i mësipërm, me datë 25 gusht 2019, sërish në llogarinë e Facebook-ut, kryeministri Rama vijon me deklaratat e artistëve që shprehen pro ndërtimit të një teatri të ri.

Ilire Vinca, në po të njëjtin postim ka komentuar se ky mendim nuk i atribuohet Teatrit Kombëtar dhe ndjen nevojën të sqarohet pasi ky keqkuptim ka ndodhur edhe më parë. Kryeministri Rama i është përgjigjur aktores Vince duke i thënë se është në të drejtën e saj të ndryshojë mendim dhe se deklarata e mësipërme nuk është nxjerrë nga konteksti.

Screenshot-i i kundërpërgjigjes së Ilira Vince

*Citizens Channel/Entenela Ndrevataj

Tingujt e kitarës akustike në festivalin për mbrojtjen e Teatrit Kombëtar

“Ti mund të thuash se jam ëndërrimtar,

Por unë nuk jam i vetmi…”

Ky është një pasazh i shkurtër i këngës “Imagine” të John Lennon, me të cilën artisti i ri Gjergj Kaçinari vendosi të hapë koncertin që u zhvillua ditën e djeshme, në sallën e Teatrit Kombëtar. I vendosur në qendër të skenës, mund ta përjetoje emocionin e tij teksa vazhdimisht ndërvepronte me publikun, duke i ndarë ndjesitë dhe ngjarjet që e lidhin me atë ambient.

“Daja im është aktor, Vasjan Lami, qëkur kam lindur unë kam ardhur këtej, qoftë për të luajtur, qoftë për të parë shfaqje, por më shumë kam ardhur për të luajtur. Dhe në atë pishinë kam mësuar not, para 20 vitesh” shprehet Gjergj Kaçinari për Citizens Channel, duke shtuar se kjo hapësirë i ofron rehati dhe paqe shpirtërore.

Ai gjithashtu zgjodhi simbolikisht Teatrin për të ndarë këngën e tij më të re që titullohet “Young hearts”, e cila do të publikohet së shpejti. Gjergj Kaçinari na tregon se është pikërisht rëndësia e madhe që mbart kauza e Teatrit arsyeja pse ai zgjodhi atë audiencë dhe mjedis. 

Për mendimin tim nuk kanë të krahasuar këto lloj koncertesh. Dhe fakti që ishte një koncert kaq i rëndësishëm për mua, vendosa që edhe këngën mos ‘ta çoj dëm’”, rrëfen Gjergji.

I pyetur nga Citizens Channel rreth kushteve fizike të mjedisit dhe skenës, ai tregon se nuk ka hasur asnjë vështirësi apo problematikë gjatë minutave që ai ishte duke kënduar. “Salla është jashtëzakonisht e mirë, akustika është fantastike, s’ke ça me i lujt!” shprehet ai.

Uendi Morava ishte e pranishme teksa u zhvillua koncerti brenda Teatrit Kombëtar. “Sot ishte shumë bukur, shumë relaksuese, emocionuese edhe sepse performuesi ishte një personazh i cili vetë në skenë emocionohej shumë. E përcolli aq mirë!” shprehet Uendi për Citizens Channel. Ajo e konsideron me shumë vlerë koncertet dhe festivalet e zhvilluara radhazi prej disa javësh.

Periudha e ndërtimit të gjithë këtyre festivaleve në mbrojtje të Teatrit është një iniciativë tejet interesante që mban gjallë edhe pjesën artistike të këtij vendi”.

Kënga që titullohet “Sound of Silence”, kulmon në vargjet të cilat japin mesazhin e fortë për rëndësinë e komunikimin, jo vetëm linguistik por edhe emocional. Të marra nga kënga dhe të përkthyera, Gjergj Kaçinari vendosi që ta mbyllë koncertin e tij pikërisht me këtë këngë.

“Dhe në dritën e zbehtë unë pashë

Dhjetë mijë njerëz, ndoshta më shumë

Njerëzit që flasin, pa folur

Njerëzit që dëgjojnë, pa dëgjuar

Njerëzit shkruajnë këngë, që zërat kurrë nuk i ndanë

Dhe askush nuk guxoi

“Ta ngacmojë”  tingullin e heshtjes”

Koncerti i Gjergj Kaçinarit ishte aktiviteti i gjashtë i një cikli eventesh kulturore që kanë që nisur prej muajit korrik, kohë kur aktivistët e Aleancës për Mbrojtjen e Teatrit ri-hapën dyert  e godinës, duke organizuar atë që e kanë quajtur “Festivali për Mbrojtjen e Teatrit Kombëtar”.

Fillimisht artisti Mehdi Malkaj luajti monodramën “Marr Guximi”, i ndjekur nga interpretimi i aktorëve të njohur ndërkombëtarisht Arben Bajraktaraj dhe Bob Berkley pak ditë më pas. Serisë së aktiviteteve iu bashkua më pas aktorja Justina Aliaj me shfaqjen “Mbretëresha” dhe performanca eksperimentale “Kanuni i Gruas” nga një artistik nga Kosova.

Koncerti i këngëtarit Kacinari, u parapri nga një drama “Emigrantët” e vënë në skenë nga aktorët Besmir Haliti dhe Endri Ahmetaj.

 *Citizens Channel /E.N/

 

 

Kanuni i gruas në Teatrin Kombëtar: Një këngë vaji për çdo gaz

Teatri i përmbushte kushtet, kishte skenën, mirëpo për fat të keq i kishte dyert e mbyllura” shprehet Qëndresa Loki, e cila ditën e djeshme shpalosi në skenën e Teatrit Kombëtar, së bashku me trupën e artisteve nga Qëndra për Art dhe Komunitet – Artpolis veprën “Kanuni i gruas”. Në solidaritet me rezitencën  për mbrojtjen e godinës, tetë aktore nga Kosova performuan në sallën e Teatrit, i cili prej javësh është tashmë i hapur për publikun, i gjallëruar dhe i rijetësuar nga aktorë të huaj dhe shqiptarë.

“[Teatri Kombëtar] Është institucion i parikthyeshëm dhe i pazevëndësueshme ndonjëherë. Ne si aktiviste do t’i mbështesim kolegët tanë këtu. Do ta kenë përkrahjen tonë, vazhdimisht” shprehet Qëndresa për Citizens Channel, menjëherë pas dhënies së shfaqjes e cila u përcoll me duartrokitje dhe interes të veçantë nga publiku.

Qëndresa Loki, aktore në veprën “Kanuni i gruas”

“Kanuni i gruas” shtjellon rolin e saj në shoqërinë e Kosovës. E gjithë tematika vërtitet rreth stereotipeve dhe normave gjinore të cilat kushtëzojnë lirinë e vajzave dhe grave, duke u përcaktuar që në lindje trajektoren e jetës, bazuar në moralin shoqëror. 

 “Kanuja e xen gruen si një tepri në shpi”, ishte fjali e thënë rishtazi dhe e përcjellë gojarisht nga secila artiste teksa performonin ditën e djeshme në sallën e Teatrit Kombëtar.

Në përformacën e cila zgjati mbi 30 minuta, artistet nga Kosova paraqitën shoqërinë patriarkale tek rëndon mbi gruan kosovare dhe shqiptare nëpërmjet rolit dhe detyrat që ajo i përcakton, nisur vetëm nga gjinia e saj. Në fokus të veprës ishte kanagjegji, ritual i hasur gjerësisht në Kosovë, i cili bëhet para dasmës. Në kanagjegj janë të ftuara vetëm vajza dhe gra. Nusja mban në kokë një shami të kuqe dhe vajzat e tjera i këndojnë asaj këngë vaji. Këto këngë tradicionale u kënduan edhe gjatë veprës së vënë së skenë mbrëmë:

“Ani fryni era u kput peni o,

Ani ksaj lules i erdh reni [radha] o”

Boll ma! Deri tash na keni shtyp, deri tash nuk kemi guxu me fol se asht thanë që gratë janë veç për punë të shpisë, gratë janë për me i kqyr fmit, me i rehatu mysafirt kur të vijnë dhe mos me ja kthy fjalën kërkuj”, u shpreh Kaltrinë Zeneli gjatë intervistës së dhënë për Citizens Channel teksa u pyet rreth normave gjinore në shoqërinë ku ajo bën pjesë. Ajo shton se kultura dhe sistemi patriarkal është shtypës për gjininë femërore në Kosovë e cila nuk duhet pranuar më.

Kaltrinë Zeneli, aktore në veprën “Kanuni i gruas”

Gjatë shfaqjes u vijëzua pritshmëritë dhe përjetimet me të cilat përballen vajzat dhe gratë e martuara, të cilat përkojnë edhe me situatën në shumë zona të Shqipërisë. “Me kan’ nuse do me thanë me e marr vesh krejt shpia ku je t’u shku”, “Me kan’ nuse do me thanë me dalë me prit mysafir tek dera edhe nëse je smur”,Me kan’ nuse do me thanë krejt fajet e botës me kanë tuat”.

Teksa portretizohej roli i gruas në Kosovë, artistet nga Kosova shfaqen momente rebelimi ndaj dhunës me bazë gjinore.  “Mos m’prek!”,Mos m’prek!”,Mos m’prek!” ishin thirrjet e  artisteve drejtuar publikut të pranishëm në sallë duke përcjellë mesazhin se është pikërisht shoqëria e cila e toleron atë, tolerancë e cila ka sjellë një numër vajzash dhe grash të bien pre e kësaj dhunë.

Kaltrinë Zeneli mendon se dhuna është një fenomen tepër i shpeshtë, ku gjenezën e ka nga vetë familja.  “Tu fillu prej familjes, prej mentalitetit të asaj familjeje, fillon prej aty:  ‘Shuj se kojshia”.

Ajo gjithashtu shprehet se policia dhe gjykata janë institucione të cilat kanë dështuar në mbrojtjen e viktimave. “Mandej kur ti shkon me kërku ndihmë nëpër institucione pak ma t’nalta, ndoshta në polici. Edhe ata i bajnë sendet asgja: “Uh, na kena punë hala ma t’mdhaja” shprehet ajo për Citizens Channel.

Ditën e djeshme, teksa vajzat vunë në skenë “Kanunin e gruas” Kosova u trondit sërish nga dhuna me bazë gjinore ku një grua është mbetur e vrarë nga bashkëshorti i vet, i cili e ka goditur atë me 15 plumba. Lajme të këtilla janë normative edhe për Shqipërinë, ku të dhënat e Studimit Global mbi Dhunën me Bazë Gjinore tregojnë se niveli i vrasjeve nga partnerët është 0.7 për 100.000 mijë gra duke pasur kështu numrin më të lartë të vrasjes së grave nga partnerët në krahasim me vendet e tjera të Evropës. 

Artistet nga Kosova e shikojnë artin si armën e tyre më të fortë për të ndryshuar shoqërinë. Nëpërmjet tij, ato synojnë të përçojnë mesazhe të forta të cilat shkundin themelet e mentalitetit, traditave dhe dokeve krahinore.

“Ndryshimet më të mëdhaja në botë i ka bërë vetë arti, nëse ne si artistë nuk i ndryshojmë, atëherë kush do ta bëjë?! “

*Citizens Channel/ Entenela Ndrevataj