Ajri i ndotur është duke dëmtuar trurin e fëmijëve

 

Organizata Botërore e Shëndetit (OBSH) thotë se pothuajse 700.000 fëmijë  nën 5 vjeç vdesin çdo vit nga ndotja e ajrit. Miliona të tjerë dënohen më sëmundje për jetë për shkak të dëmit që shkaktohet në procesin e zhvillimit të trurit dhe të trupit.

Gjë që nuk është surprizuese kur kuptohet se 9 nga 10 persona janë të prekur nga ajri i ndotur. OBSH thotë se më shumë se 93% e 1.8 bilion fëmijëve në botë janë të ekspozuar nga ajri i ndotur toksik duke përfshirë 630 milion fëmijë që janë nën moshën 5 vjeç.

Vdekjet nga ndotja e ajrit në të gjithë botën.
Imazhi. Statista
Burimi: World Economic Forum

Në botën e zhvilluar, më shumë se gjysma e fëmijëve nën 5 vjeç janë të ekspozuar në nivelet e ajrit të ndotur mbi limitet e OBSH. Por, në botën që është duke u zhvilluar këto shifra kanë një rritje shokuese deri në 98%.

Fëmijët më shumë në risk

Fëmijët janë veçanërisht të ndjeshëm. Në çdo frymëmarrje, ata marin më shumë ajër për njësi të peshës së trupit se sa të rriturit. Grimcat e lehta, grimcat e vogla të ndotjes në ajër që janë më të holla se një qime e vetme njerëzore, përbëjnë një kërcënim të veçantë. Ato mund të kalojnë  nga mushkëritë në tru, duke dëmtuar membranat që mbrojnë nga substancat toksike.

Doza e kimikateve toksike që duhen për të dëmtuar një tru në zhvillim është shumë më e ulët se ai që do të dëmtonte një të rritur. Si dhe grimcat, nivelet e larta të grimcave magnetite, ndotës i lidhur me sëmundjet neuro-degjenerative, janë gjetur në trurin e njerëzve që jetojnë në zonat urbane.

Qytete të pistë

Urbanizimi është një shkak kryesor. “World Economic Forum” parashikon që në vitin 2050 më shumë se 2 e 3 e popullsisë së botës do të jetojë në qytet. Ndërkohë që qytetet janë motorët e ekonomisë globale, duke përllogaritur 80% e GDP, ata gjithashtu prodhojnë 75% të dioksidit të karbonit (CO2).

Megjithëse CO2 po nxit ndryshimin e klimës, në nivelin e tokës janë ndotësit si grimcat dhe oksidet e azotit të djegura nga djegia e lëndëve djegëse fosile që po i dëmtojnë fëmijët. Qytetet, zjarret në oborrin e shtëpisë janë një shkak kryesor i shëndetit të sëmurë tek fëmijët, edhe nëse ajri jashtë shtëpisë është më i pastër se në një qytet.

Imazhi: Reuters/Athit Perawongmetha
Burimi: World Economic Forum

Bazuar në “American Lung Association” fëmijët janë veçanërisht të ndjeshëm nga ndotja e ajrit për shkak se mushkëritë e tyre janë duke u rritur dhe ata janë më shumë aktivë se sa të rriturit. Të luajturit i bën fëmijët të thithin më shumë ajër të ndotur sepse janë më afër me tokën.

Shumica – 80% – e zhvillimit të mushkërive ndodh pas lindjen dhe vazhdon gjatë gjithë fëmijërisë. Mungesa e imunitetit natyral, i zhvilluar nga të rriturit me kohën, i bën fëmijët gjithashtu të ndjeshëm ndaj infeksioneve të frymëmarrjes gjë që rrit sensibilitetin e tyre ndaj ajrit të ndotur.

Çfarë mund të bëhet?

OBSH dhe Unicef kanë rënë dakord që është e nevojshme që të merren masa urgjente për të shkurtuar emetimet në mbarë botën, veçanërisht në qytete. Vendet me urbanizim të shpejtë  kanë mundësinë të anashkalojnë teknologjitë më të vjetra ndotëse dhe të shkojnë direkt në alternativa më të pastra me zero emetime.

Dhënia e aksesit të familjeve në lëndë djegëse të pastra gatimi do të bënte një ndryshim masiv për  fëmijët në zonat rurale. Më shumë se 40% e popullsisë botërore nuk kanë akses në lëndë djegëse të pastra dhe megjithëse disponueshmëria e tyre po rritet, OBSH thotë se nuk po ecën me rritjen e popullsisë, veçanërisht në Afrikën subsahariane.

Marrja e masave po bëhet gjithnjë e më urgjente. Një raport i vitit 2018 i Kombeve të Bashkuara theksoi se megjithëse normat e vdekshmërisë foshnjore janë përgjysmuar në dy dekadat e fundit, cilësia e dobët e ajrit ka çuar në vdekshmëri më të lartë tek fëmijët në vitin e tyre të parë të jetës. Nëse nuk veprojmë tani, vitet e përparimit në shëndetin e fëmijës mund të ndryshojnë.

Burimi: World Economic Forum

Pse koha para ekranit për foshnjat, fëmijët dhe adoleshentët duhet të jetë e kufizuar

Nga The Conversation

Është një shqetësim në rritje sasia e kohës që fëmijët dhe adoleshentët shpenzojnë në ekranin rekreativ. Ka gjithashtu polemika në rritje në lidhje me faktin nëse koha e kaluar para ekranit është në të vërtetë e dëmshme.

Që nga viti 2016, ne (hulumtuesit që kemi kontribuar në zhvillimin e udhëzimeve të lëvizjes 24 orësh për fëmijët dhe adoleshentët) kemi sjellë një sërë rishikimesh të gjera të provave shkencore mbi ndikimin e kohës së kaluar para ekranit që nga lindja e fëmijës deri në moshën e rritur. Ne shqyrtuam nëse sasia e kohës së përdorimit të ekranit dixhital  (jo kohë edukativo-arsimore) ndikon apo jo në shëndet. Këto përfshinin rreziqe të tilla si obeziteti, gjumë të reduktuar, më pak aktivitete sportive, ankth dhe depresion. Ne gjithashtu pamë ndikimin e kohës së kaluar para ekranit në zhvillimin shoqëror dhe emocional, si dhe zhvillimin konjitiv dhe të gjuhës, mirëqenien dhe arritjet arsimore.

Këto rishikime treguan se nivelet e larta të kohës së kaluar para ekranit, tani tipike mes fëmijëve, janë të lidhura me dëmtime të mundshme. Dhe ata treguan qartë se më pak kohë para ekranit, është më mirë për të shmangur obezitetin, dhe për promovimin e gjumit, ushtrimeve fizike dhe zhvillimit konjitiv, social dhe emocional.

Gjatë tri viteve të fundit, provat e shqyrtuara ofrojnë udhëzime në nivel kombëtar në Australi, Kanada, Afrikë të Jugut, Mbretërinë e Bashkuar dhe në nivel ndërkombëtar.

Ne të gjithë jemi të përfshirë në zhvillimin e udhëzimeve globale për zero deri në katër vjeç për Organizatën Botërore të Shëndetësisë (OBSH). Këto udhëzime, të gjithë kanë rekomanduar që koha e kaluar para ekranit duhet të jetë e kufizuar në foshnjëri, fëmijëri dhe adoleshencë.

Kufizimi i kohës para ekranit  

Udhëzimet nga Kanadaja, Australia dhe Afrika e Jugut rekomandojnë që koha rekreative para ekranit të shmanget deri në moshën dy vjeçare, të jetë e kufizuar në një orë në ditë nga mosha dy deri në katër vjeç dhe në dy orë në ditë nga pesë deri në 17 vjeç.

Bazuar në përvojën tonë kolektive në zhvillimin e këtyre udhëzimeve, është e qartë se këto kufizime për kohën e kaluar para ekranit janë të nevojshme për një numër arsyesh.

Së pari, dëshmitë sugjerojnë fuqishëm se kërkohet kufizime. Rekomandimet për të kufizuar kohën e ekranit u bazuan në një qasje rigoroze, të pranuar gjerësisht dhe në bazë të dëshmive. Kjo përfshinte rishikime sistematike, vlerësime kritike të provave, konsultime dhe shqyrtime kombëtare dhe ndërkombëtare dhe raportim transparent.

Së dyti, më pak kohë rekreative para ekranit është qartazi më mirë. Ekzistojnë dëshmi për të mbështetur afatet e caktuara kohore të rekomanduara dhe konsultimet tona të gjera me individët dhe organizatat e interesuara – duke përfshirë prindërit dhe familjet – sugjerojnë që ata të gjejnë afate kohore të dobishme.

Së treti, rekomandimet tona që koha rekreative e kaluar para ekranit duhet të kufizohet janë në përputhje me shqyrtimet e tjera të fundit dhe të hollësishme të provave të kryera nga organet autoritare si OBSH dhe Fondi i Kërkimit Botëror të Kancerit. Këto rishikime theksuan rolin e rëndësishëm të kohës rekreative para ekranit në zhvillimin e obezitetit, shumë kancerëve dhe miopisë.

Rekomandimet tona specifike janë gjithashtu në përputhje me ato të Akademisë Amerikane të Pediatrisë dhe Shoqatës Kanadeze të Pediatrisë.

Marrja e qasjes laissez-faire (mos ndërhyrjes) në kohën e ekranit do të ishte injorimi i kontekstit më të gjerë. Kjo është se fëmijëria moderne karakterizohet nga aktiviteti i ulët fizik, ulja e tepërt dhe koha e kaluar brenda. Fëmijët dhe adoleshentët vuajnë gjithashtu nga aftësitë e dobëta motorike, nivelet e larta të miopisë, rritja e rrezikut të diabetit të tipit 2 dhe hipertensionit.

Dhe kur shfaqen forma të reja të kohës së kaluar para ekranit, kërkohet një qasje parandaluese – disa kufizime për kohën e kaluar para ekranit do të ishin të kujdesshme derisa të ishte e qartë nëse ka dëm të papërfillshëm.

Ka ende kohë për të vepruar

Disa argumentojnë se “xhindi është jashtë shishes” në lidhje me kohën e ekranit. Por kjo është disfatiste. Të njëjtat argumente mund të ishin bërë në lidhje me kontrollin e duhanit, alkoolit dhe sheqerit. Por tani është pranuar se ekspozimi i pakufizuar ndaj këtyre substancave nuk është në përputhje me shëndetin publik. Dhe kufizimet pranohen si thelbësore.

Përveç kësaj, në shumë pjesë të botës, xhindi nuk mund të jetë ende jashtë shishes. Në shumë vende me të ardhura të ulëta dhe të mesme, ekspozimi ndaj kohës së kaluar para ekranit mund të jetë ende relativisht i ulët në mesin e fëmijëve.

Ka gjithashtu hapësirë për të parandaluar kohën e tepërt para ekranit tek foshnjat dhe fëmijët e vegjël, duke vepruar para se të dëmtojnë, ose të paktën nën-optimale, zakonet e jetesës të bëhen më vonë në fëmijëri ose adoleshencë.

Dëmtimet e kohës së kaluar para ekranit mund të jenë indirekte, si dhe direkte –  koha rekreative e kaluar para ekranit rritet me moshën dhe ashtu si e bën, zhvendos format më të dobishme të sjelljeve të ulëta si leximi. Koha e ekranit gjithashtu zhvendos luajtjet aktive fizike dhe fle.

Koha e ekranit rekreativ duket të jetë pjesë e pashmangshme e jetës moderne. Por, që nga foshnjëria dhe fëmijëria e hershme, të gjithë duhet të jemi të shqetësuar për potencialin e dëmtimeve – të paktën derisa dëshmitë e reja dhe të fuqishme të mos tregojnë asnjë dëm. Qasja më e matur do të ishte e kujdesshme, duke u përpjekur të ndiqte udhëzimet e fundit të bazuara në prova që koha rekreative e ekranit duhet të kufizohet.

*Citizens Channel /E.K/

 

Një WC dhe pak ujë të ngrohtë për të voglën time

*Nga Arlinda Shehu

Për të gjithë ata që e kanë përjetuar prindërimin, është e kotë të them se çfarë është ajo çka në jetë i çon në “ferr” apo “parajsë”.

Një muaj më parë ime bijë, vetëm 15-muajshe, u shtrua në spitalin pediatrik (QSUT) në repartin e Nefrologjisë. Procedura e shtrimit ishte tërësisht e thjeshtë: Ime bijë me 41 temperaturë, shkuam tek urgjenca e pediatrisë, u bënë analizat, u morën rezultatet, u shtrua.

Në dhomën e caktuar për të qëndruar kishte një lavaman, një tavolinë, një komodinë, një dollap të vogël (që shërbente edhe si “mur” ndarës me dhomën ngjitur), si dhe një krevat.

E kotë të them që qëndrimi ishte i lodhshëm (më shumë mendërisht se fizikisht): antibiotiku që futej me shiringë përmes vigonit, në 6 të mëngjesit, 12, 18, 00 të natës, serumet në 8 të mëngjesit dhe 8 të darkës, ndërsa ime bijë qante teksa shikonte litarin e serumit të lidhur pas dorës së saj dhe lëvizte duart pa pushim duke bërë që serumi të zgjaste dy orë e jo rrallë të duhej të ndërronte vigonin  e të shpohej nga e para.

Të gjitha këto, pjesë normale e të qëndruarit në spital.

Për ata që mund të keqkuptojnë, JO, nuk kam dhënë asnjë ryshfet as për pastrueset, as për infermieret, as për doktorët, as për rojën te dera. Dhe as nuk më kërkoi njeri. Të paktën, jo shprehimisht.

Ajo çka më bëri përshtypje në 6 netë të qëndrimit tim dhe sime bije ishin kushtet dhe rregullat e spitalit:

  • Ishte vetëm një krevat për të rritur ku duhet të flinim unë dhe ime bijë, sepse nuk kishte krevat për fëmijë. Fjetja në një krevat me të voglën që mbante vigonin në dorë ishte i ankthshëm. Frika se mos ndoshta të zinte gjumi dhe ti mund t’i zije dorën me vigonin poshtë teksa ajo rrotullohej në gjumë, të bënte të mos flije (për të mos folur pastaj për rehatinë e krevatit, faktin që mund t’i përplasej koka apo mund të përplaste dorën me vigon pas murit etj).
  • Dhomat nuk kishin ujë të ngrohtë. Megjithëse në një repart ku fëmijët janë të shtruar për shkak të infeksioneve urinare, sa herë që ndërroja time bijë, duhet të shkoja tek infermieria dhe të merrja ujë të ngrohtë në mënyrë që ta laja. Përveç kësaj, duke qenë se edhe atje uji ngrohej me një bolier të vogël poshtë lavamanit, kishte raste që duhej të prisje ca, sepse uji ishte mbaruar nga nënat e tjera që gjithashtu duhet të lanin fëmijët e tyre.
  • Dhomat, sigurisht, nuk kishin banjë më vete, por edhe banja që ndodhej në fund të korridorit ishte banjë, e cila nuk kishte shkarkues uji dhe të duhej të mbushje kova me ujë për ta lënë banjën të pastër. Sigurisht që nuk kishte ujë të ngrohtë. Për më tepër, ishte një banjë për të rritur. Dhe nuk kishte banjë për fëmijë. Jo! Në spitalin e fëmijëve nuk ka banjë për fëmijë!
  •  Nuk lejohej sjellja nga shtëpia e çarçafëve apo jastëkëve, por meqë qëllova në spital në fundjavë, kur ime bijë volli mbi krevat, u desh goxha diskutim për të marrë çarçaf të ri, sepse nuk kishte të tjerë dhe nëse vinin urgjenca të tjera, nuk dinin ç’t’u jepnin pasi ishin pushim ata që sillnin çarçafët.
  • Bashkëshorti im, babai i sime bije, nuk lejohej të qëndronte në spital përveçse në orarin e vizitave (njësoj si një kushëri apo koleg pune). Lejohej të qëndronte vetëm nëna. Një gjë e tillë shkaktoi një lodhje tepër të madhe për mua,  6 ditë 24 orë në spital, dhe një frikë të madhe te ime bijë, së cilës largimi i të atit ia shtoi edhe më shumë frikën e qëndrimit në spital.

Diçka që ishte e vështirë për mua dhe besoj për çdo prind tjetër, përveç kushteve të spitalit, është edhe mënyra e sjelljes e stafit mjekësor me fëmijët: nuk kishte asnjë ndryshim nga mënyra se si sillen me të rriturit, qëndrim i njëjtë, e folur e njëjtë. Është e kotë pastaj të them që kishte raste kur një pjesë e stafit mërzitej pse fëmijët e sëmurë (të mbyllur brenda dhomave) kishin dëshirë të dilnin nëpër korridor për të luajtur me njëri-tjetrin. Sepse nuk kanë një vend për të luajtur në spitalin pediatrik. Dhe janë fëmijë.

Është e vërtetë, në fakt. Pediatria është lyer nga jashtë dhe i kanë bërë ca vizatime. Edhe fotot që bëhen aty te hyrja e spitalit, dalin shumë të bukura në facebook. Por, ndoshta, drejtuesit tanë të shëndetësisë bëjnë mirë të futen edhe brenda pavioneve. U takon atyre që të shohin përtej lyerjeve dhe vizatimeve. Dhe të marrin masa. Dhe meqë janë prindër vetë, të kuptojnë rëndësinë e masave të tilla. Sepse shëndeti*, thotë populli ynë, është mbi gjithçka.

*mendor dhe fizik

*Citizens Channel